بررسی سیاست های قیمت گذاری دارو و دسترسی به داروهای اساسی در ایران

چکیده

قیمت‌گذاری دارو یکی از مداخله‌برانگیزترین حوزه‌های سیاست‌گذاری سلامت در ایران است؛ حوزه‌ای که هم به‌دلیل فشارهای مالی فزاینده بر خانوارها و دولت، و هم به‌دلیل شکنندگی زنجیره تأمین دارو تحت شرایط تحریم و نوسانات اقتصادی، به یکی از چالش‌های بنیادین نظام سلامت تبدیل شده است. هدف این پژوهش، تحلیل جامع سیاست‌های قیمت‌گذاری دارو در ایران و ارزیابی پیامدهای اقتصادی و ساختاری آن بر دسترسی به داروهای اساسی است. این مطالعه بر پایه رویکرد تحلیلی–اسنادی انجام شده و از تلفیق داده‌های گزارش‌های رسمی، ادبیات علمی بین‌المللی، شواهد تجربی و اسناد بالادستی کشور بهره برده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که وابستگی شدید نظام قیمت‌گذاری به مدل هزینه‌مبنا، ساختار چندپاره تصمیم‌گیری، مداخلات دستوری، تعارض منافع دولت به‌عنوان خریدار و تنظیم‌گر، ضعف نظارت، نبود طبقه‌بندی کارآمد داروهای ضروری و تخصیص غیرهدفمند یارانه، موجب بروز پیامدهایی نظیر کمبودهای دوره‌ای دارو، عدم جذابیت سرمایه‌گذاری، کاهش کیفیت محصولات، قاچاق معکوس، اختلال در زنجیره تامین و از دست رفتن بازارهای صادراتی شده است. تحلیل نتایج نشان می‌دهد که تداوم قیمت‌گذاری دستوری، ظرفیت رقابتی صنعت دارو را تضعیف کرده و عدالت در دسترسی به دارو را مختل می‌کند. بر این اساس، مقاله پیشنهادهایی نظیر حرکت به سمت نظام قیمت‌گذاری ترکیبی مبتنی بر هزینه–مقایسه–ارزش، حذف تدریجی ارز ترجیحی، ایجاد سامانه یکپارچه اطلاعات دارو، افزایش شفافیت نهادی، و طراحی مشوق‌های هدفمند تحقیق و توسعه را ارائه می‌دهد. این پژوهش نشان می‌دهد که اصلاح قیمت‌گذاری شرط لازم برای پایداری مالی صنعت دارو، ارتقای کیفیت و تضمین دسترسی عادلانه به داروهای اساسی در ایران است.