بررسی اثرات محیط­زیستی داروهای منقضی­شده و روش­های مدیریت آنها

Abstract

افزایش جهانی مصرف دارو، همراه با مدیریت نادرست پسماندهای دارویی، منجر به ورود گسترده ترکیبات دارویی فعال (APIs) از داروهای منقضی‌شده به محیط‌زیست شده است. این آلاینده‌های نوظهور، به‌دلیل پایداری شیمیایی و اثرات زیست‌فعال، تهدیدی جدی برای اکوسیستم‌های آبی و خاکی محسوب شده و با تشدید بحران مقاومت ضد میکروبی (AMR)، سلامت عمومی را به مخاطره می‌اندازند. هدف این مطالعه، بررسی اثرات زیست‌محیطی داروهای منقضی‌شده و ارزیابی روش‌های مدیریت و امحای آن‌ها برای ارائه الگویی یکپارچه است. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش تحقیق کتابخانه‌ای انجام شده است. داده‌های ثانویه از طریق جستجوی سیستماتیک در پایگاه‌های علمی معتبر (مانند Google Scholar  و Civilica) و مطالعه مقالات، کتاب‌ها و گزارش‌های سازمانی بین‌المللی گردآوری و تحلیل شده‌اند. دروهای منقضی‌شده عمدتاً از طریق دفع خانگی در فاضلاب و زباله‌های شهری، پساب مراکز درمانی و صنایع داروسازی وارد محیط می‌شوند. سیستم‌های تصفیه متعارف قادر به حذف کامل این ترکیبات پایدار نیستند. حضور آنتی‌بیوتیک‌ها، هورمون‌ها و داروهای ضدالتهاب در منابع آبی، اثرات نامطلوبی چون اختلالات غدد درون‎ریز در آبزیان و ایجاد فشار انتخابی برای مقاومت میکروبی به‌همراه دارد. روش‌های فعلی مدیریت مانند دفن بهداشتی (با خطر نشت شیرابه) و سوزاندن غیراستاندارد (با تولید آلاینده‌های ثانویه) ناکارآمد هستند. در مقایسه با کشورهای پیشرو که دارای برنامه‌های ملی بازگردانی دارو هستند، ایران فاقد سیستم یکپارچه جمع‌آوری و امحای ایمن است. مدیریت داروهای منقضی‌شده نیازمند رویکردی یکپارچه در چرخه حیات دارو است. الگوی پیشنهادی مبتنی بر: ۱) پیشگیری از مازاد تولید و تجویز، ۲) ایجاد شبکه ملی جمع‌آوری از داروخانه‌ها و مراکز شهری، و ۳) امحای ایمن با استفاده از فناوری‌های ترکیبی (مانند اکسیداسیون پیشرفته) می‌باشد. تصویب قوانین الزام‌آور ملی و هماهنگی بین‌بخشی میان نهادهای مسئول، ضرورتی فوری برای کاهش بار آلودگی دارویی و حفظ سلامت اکوسیستم‌ها و بهداشت عمومی است.