ماهیت‌شناسی “رضایت بیمار” در قتل از روی ترحم: نقد مبانی “خودمختاری” (Autonomy) با رویکرد فقه _حقوقی

Abstract

اصل «خودمختاری» (Autonomy) به مثابه سنگ بنای حقوق فردی، مرجع نهایی تصمیم‌گیری دربارۀ سرنوشت خویش تلقی می‌شود. این اصل، در عرصۀ اخلاق زیستی، به چالشی عمیق در قالب پدیدۀ «اتانازی» یا «مرگ شیرین» تجلی یافته و این پرسش را مطرح ساخته که آیا «رضایت بیمار» می‌تواند ماهیت فعل «قتل» را دگرگون کرده و از آن مشروعیت‌زدایی کند؟ این مقاله، با رویکردی میان‌رشته‌ای که دو حوزۀ فقه امامیه و حقوق کیفری را به هم پیوند می‌زند، در صدد است تا ماهیت «رضایت بیمار» در قتل از روی ترحم را واکاوی کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، ضمن تبیین مبانی فلسفی اصل خودمختاری در نظام‌های فکری لیبرال، به نقد آن از منظر مبانی انسان‌شناختی اسلام، به‌ویژه اصل «مالکیت الهی بر نفس» و «حرمت ذاتی حیات»، می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در نظام حقوقی اسلام، «رضایت» فاقد قدرت تأسیسی برای جواز اِتلاف نفس است و ارادۀ انسان در طول ارادۀ شارع تعریف می‌شود، نه در عرض آن. در نتیجه، اتانازی داوطلبانه، علی‌رغم وجود رضایت، از دایرۀ اذن مشروع خارج بوده و ماهیت مجرمانۀ خود را حفظ می‌کند. این پژوهش، ضرورت بازنگری در پذیرش بی‌قید و شرط مفاهیم غربی در سیاست‌گذاری‌های حقوقی و پزشکی کشور را برجسته می‌سازد.