تحلیل فرایند های هیدروژئوشیمیایی در تکامل آب های زیرزمینی ایران

Abstract

آب‌های زیرزمینی به‌عنوان منبع اصلی تأمین آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران، نقشی حیاتی در پایداری اقتصادی، کشاورزی و زیست‌محیطی کشور دارند. با این حال، بهره‌برداری بی‌رویه، تغییرات اقلیمی و ویژگی‌های زمین‌شناسی متنوع ایران موجب تغییرات چشمگیر در ترکیب شیمیایی و کیفیت این منابع شده است. هدف از این پژوهش، شناسایی و تحلیل فرآیندهای هیدروژئوشیمیایی مؤثر بر تکامل آب‌های زیرزمینی در ایران است. در این راستا، داده‌های هیدروشیمیایی و اطلاعات زمین‌شناسی موجود با استفاده از دیاگرام‌های کلاسیک نظیر Piper، Gibbs و Wilcox تحلیل شدند تا منشأ یون‌های اصلی، نوع آب‌ها و مسیر تکامل آن‌ها مشخص شود. نتایج نشان می‌دهد که در مناطق کوهستانی زاگرس و البرز، آب‌های زیرزمینی غالباً از نوع کلسیم–بیکربناته (Ca–HCO₃) با کیفیت بالا هستند، در حالی‌که در دشت‌های مرکزی و شرقی، تحت تأثیر انحلال کانی‌های تبخیری، تبادل یونی در خاک‌های رسی و تبخیر شدید، ترکیب آب به‌تدریج به سدیم–کلریدی (Na–Cl) تغییر می‌یابد. همچنین، در مناطق ساحلی، نفوذ آب شور دریا و تماس با نهشته‌های نمکی، عامل اصلی افزایش شوری و سدیمی شدن آبخوان‌ها است. فعالیت‌های انسانی مانند مصرف بی‌رویه کودهای شیمیایی و برداشت بیش از حد از چاه‌ها نیز کیفیت آب را به‌ویژه از نظر نیترات و شوری به‌شدت کاهش داده‌اند. یافته‌ها بیانگر آن است که تکامل شیمیایی آب‌های زیرزمینی ایران نتیجه‌ی هم‌زمان فرآیندهای طبیعی و انسانی است و درک دقیق این فرآیندها می‌تواند مبنایی علمی برای مدیریت پایدار و جلوگیری از شورشدگی و آلودگی منابع آب زیرزمینی کشور فراهم آورد.