آینده شهرهای ایران در مواجهه با رشد جمعیت و مهاجرت: تحلیل روندها و سناریوهای توسعه شهری با تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)

چکیده

رشد جمعیت و مهاجرت از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر تحولات فضایی و کالبدی شهرها در ایران معاصر به شمار می‌روند. در دهه‌های اخیر، شهرهای ایران با روند فزاینده شهرنشینی و تمرکز جمعیت در کلان‌شهرها مواجه بوده‌اند؛ روندی که پیامدهای گسترده‌ای برای ساختار فضایی شهرها، زیرساخت‌های شهری، عدالت فضایی و پایداری محیطی به همراه داشته است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل روندهای جمعیتی و مهاجرتی و بررسی پیامدهای آن‌ها بر آینده شهرهای ایران انجام شده است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر رویکرد ترکیبی (کمی و کیفی) است. در این مطالعه، با استفاده از داده‌های سرشماری، گزارش‌های رسمی و نظرسنجی از خبرگان، وضعیت رشد جمعیت و مهاجرت در مجموعه‌ای از شهرهای منتخب ایران شامل تهران، مشهد، اصفهان، یزد، قزوین، همدان، اهواز، بندرعباس و زاهدان بررسی شده است. برای تحلیل داده‌ها از مدل تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) جهت اولویت‌بندی پیشران‌های رشد جمعیت، تحلیل SWOT برای شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای توسعه شهری، و روش سناریونویسی برای ترسیم آینده‌های محتمل استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که عوامل اقتصادی با وزن ۶۲/۰ بیشترین نقش را در جذب جمعیت به کلان‌شهرها ایفا می‌کنند و در مقابل، عوامل زیست‌محیطی با وزن ۰۷/۰ در حاشیه قرار گرفته‌اند. تداوم تمرکز جمعیت در کلان‌شهرها می‌تواند فشار قابل‌توجهی بر زیرساخت‌ها و خدمات شهری وارد کند و موجب تشدید نابرابری‌های فضایی شود. در مقابل، تقویت شهرهای میانی و توسعه متوازن نظام شهری می‌تواند به توزیع متعادل‌تر جمعیت و افزایش تاب‌آوری شهری کمک کند. پژوهش حاضر بر ضرورت بازنگری اساسی در سیاست‌های توسعه شهری و تمرکززدایی از کلان‌شهرها تأکید دارد.