ارزیابی نقش استراتژیک مدیریت HSE در نظارت، کنترل و هوشمندسازی منابع طبیعی و محیط زیست به روش SWOT؛ مطالعه موردی: اکوسیستم دامنه کوه دراک شیراز

چکیده

با توجه به تشدید تخریب اکوسیستم‌های کوهپایه‌ای ناشی از مداخلات انسانی، ادغام فناوری‌های نوین با نظام‌های مدیریتی برای حفاظت از محیط‌زیست ضروری است. این پژوهش با هدف گذار از نظارت‌های سنتی به «حکمرانی هوشمند»، نقش استراتژیک مدیریت HSE را در پایش لحظه‌ای و هوشمندسازی مدیریت منابع طبیعی دامنه کوه دراک ارزیابی می‌کند. این پژوهش در راستای دستیابی به درک عمیق و جامع از نقش مدیریت HSE در ارتقای نظارت، کنترل و هوشمندسازی اکوسیستم کوه دراک، شیرازتدوین گردید. این مطالعه با رویکرد آمیخته، از طریق تحلیل‌های مکانی (GIS)، سنجش‌ازدور (RS) و مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) انجام شد. در بخش هوشمندسازی، پتانسیل به‌کارگیری شبکه‌ای از حسگرهای اینترنت اشیاء (IOT) برای پایش شاخص‌های زیستی (کیفیت خاک، رطوبت و پوشش گیاهی) مورد سنجش قرار گرفت. داده‌های آماری از طریق پیمایش متخصصین (n=85) و تحلیل اولویت‌بندی شاخص‌ها با روش دلفی فازی استخراج شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیاده‌سازی سامانه مدیریت هوشمند HSE می‌تواند ضریب دقت نظارت بر تغییرات کاربری اراضی را تا ۶۵ درصد و سرعت واکنش به رخدادهای زیست‌محیطی (مانند آتش‌سوزی‌های محلی یا تخلیه غیرمجاز پسماند) را تا ۴۰ درصد افزایش دهد. نتایج تحلیل عاملی تأیید کرد که متغیر «هوشمندسازی نظارت» با ضریب مسیر(β=0.78) قوی‌ترین پیش‌بینِ ارتقای سطح حفاظت از اکوسیستم دراک است. همچنین، تحلیل‌های GIS نشان داد که استقرار تنها ۵ ایستگاه پایش هوشمند در نقاط استراتژیک کوه دراک، پوشش نظارتی فعلی را از ۲۵ درصد به ۸۵ درصد کل منطقه ارتقا خواهد داد. مدیریت HSE در پارادایم نوین، دیگر محدود به نظارت‌های میدانیِ دوره‌ای نیست؛ بلکه با اتکا به «داده‌کاوی زیست‌محیطی» و «پایش برخط»، به کانون اصلی تصمیم‌گیری هوشمند بدل می‌شود. پژوهش حاضر اثبات می‌کند که هوشمندسازی در اکوسیستم دامنه دراک، هزینه‌های نظارتی را در بلندمدت تا ۳۰ درصد کاهش و تاب‌آوری اکوسیستم را به‌طور معناداری بهبود می‌بخشد. ارائه مدل «داشبورد جامع مدیریت زیست‌محیطی» به عنوان راهکار عملیاتی نهایی پیشنهاد می‌شود. نتایج ارزیابی در اکوسیستم دامنه کوه دراک شیراز SWOT  نشان می دهد استفاده از داده‌های ماهواره‌ای برای مدیریت هوشمند و تبدیل کوه دراک به یک مرکز تحقیقاتی پایش اکوسیستم دارای نقطه قوت و فرصت و استراتژی تهاجمی (S-O)، به‌کارگیری تکنولوژی‌های پایش خودکار برای مهار تغییر کاربری و کاهش نرخ فرسایش دارای نقطه ضعف + فرصت و استراتژی اصلاحی (W-O)، استفاده از ارزش زیستی کوه برای متقاعد کردن سیاست‌گذاران جهت جلوگیری از پیشروی ساخت‌وساز (توسعه کنترل‌شده) دارای قوت + تهدید و استراتژی دفاعی (S-T) ،تدوین نقشه ریسک بحرانی (آتش‌سوزی و فرسایش) برای جلوگیری از فروپاشی کامل اکوسیستم در اثر خشکسالی دارای نقطه ضعف + تهدید و استراتژی بقا (W-T) می باشد .