ارزیابی اقتصادی و بیولوژیکی جایگزینی آنتی‌بیوتیک‌های محرک رشد با گیاهان دارویی در صنعت دام و طیور: یک مطالعه مروری

چکیده

زمینه و هدف: با افزایش نگرانی‌های جهانی و داخلی در خصوص مخاطرات مقاومت آنتی‌بیوتیکی و ممنوعیت روزافزون استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های محرک رشد (AGPs) در تغذیه دام و طیور، شناسایی جایگزین‌های ایمن، بومی و در عین حال مقرون‌به‌صرفه به یک اولویت استراتژیک در جیره‌نویسی مدرن تبدیل شده است. افزودنی‌های فیتوژنیک (گیاهان دارویی و مشتقات آن‌ها) به عنوان گزینه‌هایی ایده‌آل مطرح هستند، اما پذیرش گسترده آن‌ها توسط صنعت، نیازمند توجیه اقتصادی و کاربردی است. هدف از این مطالعه مروری، تحلیل جامع اثرات بیواکونومیک (Bio-economic) بکارگیری گیاهان دارویی در جیره دام و طیور و بررسی توازن میان هزینه‌های تولید و سودآوری پایدار بر اساس یافته‌های یک دهه اخیر است.

روش کار: در این پژوهش مروری، داده‌ها و دستاوردهای حاصل از مقالات علمی، پایان‌نامه‌ها و گزارش‌های اقتصادی معتبر منتشر شده در پایگاه‌های داده داخلی (SID و Magiran) و بین‌المللی (Scopus، PubMed و Google Scholar) در بازه زمانی ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶ مورد ارزیابی قرار گرفت. معیارهای ورود مقالات بر اساس سنجش هم‌زمان پارامترهای عملکردی بیولوژیکی و شاخص‌های مالی (مانند سودآوری خالص، نرخ بازگشت سرمایه و شاخص کارایی اقتصادی) استوار بود.

یافته‌ها: مرور نظام‌مند داده‌های بین‌المللی و بومی نشان می‌دهد که استفاده از گیاهان دارویی شاخص (نظیر آویشن شیرازی، پونه، سیر و سیاه‌دانه) از طریق بهبود مورفولوژی روده، تعدیل میکروبیوتای گوارشی و خواص آنتی‌اکسیدانی، ضریب تبدیل غذایی (FCR) را در طیور گوشتی بین ۲ تا ۵ درصد بهبود می‌بخشد که با توجه به سهم ۷۰ درصدی خوراک در هزینه‌های جاری، صرفه‌جویی مالی چشمگیری ایجاد می‌کند. در بخش دامپروری، بکارگیری این ترکیبات در گاوهای شیری و پرواری منجر به بهبود تخمیر شکمبه‌ای، کاهش هدررفت انرژی جیره (به شکل گاز متان) و کاهش نرخ ابتلا به ورم پستان شده است؛ امری که هزینه‌های درمان و حذف شیر حاوی بقایای دارویی را به طور معنی‌داری کاهش می‌دهد. با این حال، نوسانات قیمت تهیه مواد اولیه گیاهی در بازار داخلی و چالش‌های پایداری ترکیبات فعال در فرآیند پلت‌سازی خوراک، از جمله متغیرهای هزینه‌برِ شناسایی‌شده هستند.

نتیجه‌گیری: نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که جایگزینی آنتی‌بیوتیک‌ها با گیاهان دارویی، در صورت مدیریت بهینه جیره و فرآوری مناسب، نه تنها با شاخص‌های سلامت و رفاه دام سازگار است، بلکه به دلیل کاهش نرخ تلفات، بهبود ضریب تبدیل و ایجاد ارزش افزوده در محصول نهایی (تولید محصولات ارگانیک و سالم)، دارای توجیه اقتصادی مثبت و بازگشت سرمایه مطلوب برای تولیدکنندگان کلان و خرد است.