چالش های مدیریت منابع آب زیرزمینی در ایران از دیدگاه زمین شناسی و تغییرات اقلیمی

چکیده

منابع آب زیرزمینی ایران، به‌عنوان حیاتی‌ترین منبع تأمین آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور، در دهه‌های اخیر با بحرانی چندبعدی مواجه شده‌اند که ریشه در تعامل پیچیده میان عوامل زمین‌شناسی، تغییرات اقلیمی و فشارهای انسانی دارد. این پژوهش با رویکردی تحلیلی، چالش‌های مدیریت منابع آب زیرزمینی را از دو منظر اصلی زمین‌شناسی و اقلیمی بررسی می‌کند. داده‌ها و شواهد علمی حاصل از گزارش‌های ملی و مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهند که بیش از ۴۰۰ دشت کشور در وضعیت بحرانی یا ممنوعه قرار دارند و نرخ نشست زمین در برخی مناطق، مانند ورامین و مهیار اصفهان، از ۳۰ سانتی‌متر در سال فراتر رفته است. از دیدگاه زمین‌شناسی، ناهمگنی لیتولوژیکی و ساختاری سفره‌ها، وجود سازندهای تبخیری، شکستگی‌ها و گسل‌های فعال، موجب رفتار غیرخطی و ناپیوسته در جریان آب زیرزمینی شده است. از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی با کاهش میانگین بارش، افزایش دما و تبخیر–تعرق، و افزایش فرکانس خشکسالی‌ها، به‌طور مستقیم موجب کاهش تغذیه طبیعی (Recharge) و تشدید افت سطح ایستابی گردیده است. نتایج نشان می‌دهد که هم‌افزایی میان ویژگی‌های زمین‌شناسی ریزدانه و اقلیم گرم و خشک، عامل اصلی نشست زمین، شوری آب، و افت دائمی ظرفیت ذخیره آبخوان‌ها در ایران است. این مطالعه تأکید می‌کند که مدیریت پایدار منابع آب زیرزمینی تنها از طریق رویکرد تلفیقی و داده‌محور، مبتنی بر شناخت دقیق ساختار زمین‌شناسی، مدل‌سازی هیدروژئولوژیکی و تحلیل روندهای اقلیمی، امکان‌پذیر است. در غیر این صورت، تداوم روند فعلی به کاهش جبران‌ناپذیر ذخایر زیرزمینی و تهدید امنیت آبی کشور منجر خواهد شد.