نهادهای آموزشی آسیای مرکزی پیش از حمله مغول بر پایه منابع جغرافیایی، تاریخی و سفرنامه‌ها

چکیده

منطقه آسیای مرکزی از نخستین قرون اسلامی تا پیش از حمله مغول (قرن هفتم هجری)، به‌ویژه در دوره‌های سامانیان و غزنویان به یکی از مهم‌ترین کانون‌های آموزشی و علمی در جهان اسلام بدل شد. این مقاله با تکیه بر متون جغرافی‌نویسان مسلمان مانند ابن حوقل، مقدسی، نرشخی، اصطخری، و دیگر منابعی چون سفرنامه‌ها (مانند سفرنامه ابن فضلان، و منابع اروپایی قرون میانه) و تحقیقات نوین مانند آثار بارتولد، جورج مک‌دیسی (نهادهای آموزشی در اسلام و غرب)، به تحلیل ساختار، نقش و عملکرد نهادهای آموزشی در شهرهای عمده این منطقه می‌پردازد. در این مقاله تلاش شده است تا چشم‌انداز جامع‌تری از حیات علمی این مراکز، به‌ویژه با تأکید بر تنوع علوم، نهادهای وقف، کتابخانه‌ها، نظام حلقه‌های درسی، و نسبت این نهادها با قدرت‌های سیاسی و نخبگان فرهنگی ترسیم گردد.