بازخوانی انتقادی سیاست‌های شهرسازی در کلانشهرهای ایران با تأکید بر حکمرانی مشارکتی و عدالت فضایی

چکیده

کلانشهرهای ایران در چند دهه اخیر شاهد رشد فیزیکی و توسعه زیرساخت‌های سریع بوده‌اند، اما این روند با چالش‌های جدی همراه بوده است: ناکارآمدی نظام مدیریت شهری، تمرکزگرایی نهادی و گسترش نابرابری‌های فضایی میان گروه‌های مختلف شهروندان. این وضعیت نشان‌دهنده محدودیت پارادایم سنتی برنامه‌ریزی تکنوکراتیک است که شهر را صرفاً کالایی برای مصرف و شهروند را مشتری می‌بیند، و عدالت را به عنوان مفهومی تزیینی تقلیل می‌دهد. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و ترکیبی، سیاست‌های شهرسازی ایران را از منظر «عدالت فضایی» و «حکمرانی مشارکتی» بازخوانی می‌کند. مطالعه موردی سه کلانشهر تهران، مشهد و اصفهان با تحلیل داده‌های GIS و بررسی اسناد رسمی، همراه با تحلیل تطبیقی تجارب جهانی، نشان می‌دهد که تمرکزگرایی نهادی، تضاد منافع میان نهادها و غفلت از مشارکت فعال شهروندان باعث تولید و بازتولید نابرابری‌های فضایی شده است. مقاله چارچوب مفهومی-عملیاتی برای حکمرانی مشارکتی عدالت‌محور ارائه می‌دهد که شامل ساختار نهادی شبکه‌ای، فرآیندهای مشارکتی، ابزارهای سیاستی بازتوزیعی و سامانه‌های پایش شفاف است. این چارچوب می‌تواند پایه‌ای برای سیاست‌گذاری شهری بومی، ارتقای عدالت فضایی و گسترش دموکراسی شهری در کلانشهرهای ایران فراهم کند.