تحلیل تطبیقی مبانی و سازوکار مسئولیت مدنی سیستم‌های هوش مصنوعی در حقوق ایران و اتحادیه اروپا

چکیده

با گسترش روزافزون کاربرد سیستم‌های هوش مصنوعی در حوزه‌های مختلف زندگی، پرسش از مسئولیت مدنی ناشی از عملکرد این سیستم‌ها به یکی از چالش‌های نوظهور در حقوق خصوصی بدل شده است. در نظام‌های حقوقی سنتی، مسئولیت مدنی عمدتاً بر مبنای تقصیر یا خطر استوار است؛ اما در مواجهه با سیستم‌هایی که فاقد اراده و شخصیت حقوقی‌اند، این مبانی با دشواری‌های مفهومی و اجرایی روبه‌رو می‌شوند. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به بررسی مبانی و سازوکارهای مسئولیت مدنی سیستم‌های هوش مصنوعی در حقوق ایران و اتحادیه اروپا می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اتحادیه اروپا با ارائه مدل‌هایی چون مسئولیت مبتنی بر خطر و مسئولیت بدون تقصیر، درصدد پاسخ‌گویی به خلأهای موجود است؛ در حالی که در حقوق ایران، به‌دلیل فقدان مقررات خاص، امکان بهره‌گیری از قواعد فقهی و اصول عام مسئولیت مدنی وجود دارد. در پایان، پیشنهادهایی برای اصلاح قانون‌گذاری و طراحی نظام مسئولیت متناسب با ویژگی‌های فناوری‌های نوین ارائه شده است.