بررسی عوامل زمینه‌ساز و پیامدهای روان‌شناختی ترس از جا ماندن (فومو) در تعاملات اجتماعی و فضای مجازی

Abstract

ترس از جا ماندن (فومو) یکی از پدیده‌های روان‌شناختی مهم در عصر گسترش فناوری‌های ارتباطی و شبکه‌های اجتماعی است که به نگرانی مداوم افراد از دست دادن تجربیات یا تعاملات اجتماعی دیگران اشاره دارد. با توجه به افزایش نقش رسانه‌های اجتماعی در زندگی روزمره، بررسی عوامل زمینه‌ساز و پیامدهای این پدیده از اهمیت ویژه‌ای در حوزه سلامت روان برخوردار است. هدف از پژوهش حاضر، مرور و یکپارچه‌سازی یافته‌های پژوهشی درباره عوامل زمینه‌ساز و پیامدهای روان‌شناختی ترس از جا ماندن بود. در این مطالعه مروری، مقالات فارسی منتشرشده در بازه زمانی 1398 تا 1404 و مقالات انگلیسی منتشرشده در بازه زمانی 2016 تا 2026 در پایگاه‌های اطلاعاتیScienceDirect ، Scopus، Web of Science، Google Scholar، SID و Magiran مورد جستجو قرار گرفتند. در مرحله نخست حدود 120 مطالعه مرتبط شناسایی شد که پس از بررسی عنوان، چکیده و متن کامل و اعمال معیارهای ورود و خروج، در نهایت 38 مطالعه واجد شرایط برای تحلیل نهایی انتخاب شد. نتایج مطالعات نشان داد که فومو تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل فردی و اجتماعی شکل می‌گیرد. از مهم‌ترین عوامل زمینه‌ساز شناسایی‌شده می‌توان به گرایش به مقایسه اجتماعی، احساس تعلق، احساس تنهایی، افسردگی، ویژگی‌های شخصیتی و برخی متغیرهای جمعیت‌شناختی مانند جنسیت اشاره کرد همچنین یافته‌ها نشان داد که تجربه فومو با پیامدهای روان‌شناختی و رفتاری متعددی همراه است؛ از جمله افزایش اضطراب و افسردگی، کاهش بهزیستی روان‌شناختی، کاهش کیفیت خواب، افزایش استفاده مسئله‌ساز و وابستگی به شبکه‌های اجتماعی و در برخی موارد افزایش رفتارهای پرخطر مانند مصرف الکل. در مجموع، نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که فومو پدیده‌ای چندبعدی و متأثر از تعامل عوامل فردی و اجتماعی است که می‌تواند پیامدهای قابل توجهی برای سلامت روان افراد به همراه داشته باشد. از این‌رو، توجه به عوامل زمینه‌ساز این پدیده و طراحی مداخلات روان‌شناختی و برنامه‌های آموزشی با هدف ارتقای سواد رسانه‌ای، کاهش مقایسه اجتماعی ناسالم و تقویت مهارت‌های تنظیم هیجان می‌تواند در پیشگیری و کاهش پیامدهای منفی آن مؤثر باشد.