بررسی جامع سندرم آشیانه خالی و پیامدهای آن: یک مرور تحلیلی
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18150584Keywords:
سندرم آشیانه خالی, سلامت روان, میانسالی, سالمندی, تابآوری روانشناختی, حمایت اجتماعیAbstract
سندرم آشیانه خالی یکی از پدیدههای قابلتوجه در چرخه تحول خانواده است که به دنبال ترک فرزندان از خانه، والدین را با تغییرات عمیق روانشناختی و اجتماعی روبرو میسازد (کبیری[1]و همکاران، 2023). این مرحله از زندگی، خصوصا در دوره میانسالی و سالمندی، با بازتعریف نقشهای خانوادگی، دگرگونی در الگوهای تعامل روزمره و تغییر در احساس معنا و هویت فردی همراه است (گوپتا[2]، 2025). هرچند برای برخی والدین این دوره میتواند فرصتی برای رشد فردی و افزایش استقلال تلقی شود، شواهد پژوهشی نمایانگر آن است که در بسیاری از موارد، سندرم آشیانه خالی با پیامدهای منفی چشم گیری در حوزه سلامت روان همراه است (فنگ؛ فیلیپس[3]، 2024).مرور مطالعات انجامشده نشان میدهد که بروز علائمی همچون افسردگی، اضطراب، احساس تنهایی، کاهش امید به آینده و کیفیت زندگی از رایجترین پیامدهای روانشناختی این سندرم هستند (کبیری و همکاران، 2023). شدت این پیامدها مشابه نیست و تحت تأثیر عناصری از عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی قرار دارد. عواملی هم چون میزان وابستگی هیجانی والدین به نقش والدگری، کیفیت روابط والد–فرزند پیش از ترک خانه، ساختار خانواده و زمینههای فرهنگی–اجتماعی، نقش اصلی در نحوه تجربه والدین از این مرحله دارد (گوپتا 2025). در موقعیت هایی که نقش والدگری بخش مرکزی هویت فردی محسوب میشود، خروج فرزندان میتواند همانند یک تجربه فقدان روانشناختی تداعی گردد (فنگ؛ فیلیپس، 2024).پژوهش حاضر،با هدف انجام یک مطالعه مروری تحلیلی با تمرکز بر علت یابی پیامدهای روانشناختی سندرم آشیانه خالی، شناسایی عوامل محافظتی مؤثر در سازگاری والدین و بررسی مداخلات درمانی مبتنی بر شواهد در این حوزه است. بدین منظور، پژوهشهای علمی منتشرشده در پایگاههای اطلاعاتی معتبر داخلی و بینالمللی در بازه زمانی 2015 تا 2025 مورد بررسی قرار گرفتند. یافتهها نمایانگر آن بود که عواملی هم چون حمایت اجتماعی ادراکشده، تابآوری روانشناختی، برخورداری از معنای زندگی و نگرش مثبت نسبت به آینده، میتوانند به صورت منابع مهم سازگاری، شدت پیامدهای منفی این سندرم را کاهش دهند (کبیری و همکاران، 2023).هم چنین شواهد موجود حاکی از آن است که مداخلات روانشناختی، بهویژه درمان شناختی–رفتاری، آموزش مهارتهای مقابلهای و مداخلات رواناجتماعی گروهمحور، نقش مؤثری در بهبود بهزیستی روانشناختی والدین دارای آشیانه خالی ایفا میکنند (گوپتا، 2025). در مجموع، نتایج این مطالعه بر ضرورت توجه نظاممند به سندرم آشیانه خالی در سیاستگذاریهای سلامت روان و طراحی مداخلات پیشگیرانه و درمانی متناسب با بافت فرهنگی جامعه تأکید دارد.
Downloads
References
1. Phillips, D. R. (2024). Ageing, family transitions and mental health. Ageing & Society, 44(3), 455–472.
2. Feng, Z. (2024). Social exclusion and health outcomes among empty-nest older people. Ageing & Society, 44(1), 98–116.
3. Gupta, H. (2025). Empty nest syndrome and psychological well-being in older adults. International Journal for Multidisciplinary Research, 7(2), 112–125.
4. Li, X., Zhang, Y., & Chen, H. (2023). Depression and quality of life among empty-nest elderly: A cross-sectional study. BMC Geriatrics, 23(1), 215–226.
5. Wang, Y., Liu, L., & Shi, Y. (2022). Chronic disease and mental health among empty-nest older adults. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(11), 6642.
6. Zhang, L., Chen, H., & Shi, Y. (2025). Mental health vulnerability of empty-nest elderly during COVID-19 pandemic. Frontiers in Psychiatry, 16, 118945.
7. Chen, H., Li, X., & Wang, Y. (2025). Network analysis of depression and anxiety symptoms in empty-nest older adults. Journal of Affective Disorders, 352, 112–121.
8. Shi, Y., Wang, Y., & Zhang, L. (2025). Psychological resilience and mental health among empty-nest older adults. Aging & Mental Health, 29(2), 241–249.
9. Arora, K. (2023). Loneliness and anxiety among parents experiencing empty nest. Journal of Family Psychology, 37(4), 512–520.
10. Khanam, A. (2023). Empty nest syndrome and emotional well-being of parents. Asian Journal of Psychiatry, 85, 103590.
11. Lee, S. Y., Park, J. H., & Kim, H. J. (2022). Social isolation and depressive symptoms in older adults living alone. Gerontology, 68(4), 421–430.
12. Jung, H. Y., Kim, S. H., & Lee, J. S. (2023). Family transition and psychological adaptation in later life. Journal of Aging Studies, 66, 101132.
13. احمدی، م.، حسینی، س.، و رضایی، ع. (1401). بررسی رابطه حمایت اجتماعی با سلامت روان والدین دارای آشیانه خالی. فصلنامه سالمندشناسی ایران، 16(2)، 145–162.
14. قربانی، ع.، محمدی، ف.، و ساداتنیا، س. (1400). تجربه زیسته والدین از سندرم آشیانه خالی: یک مطالعه پدیدارشناختی. فصلنامه روانشناسی خانواده، 9(1)، 33–52.
15. ساداتنیا، س.، قربانی، ع.، و محمدی، ف. (1399). تجربه مادران از مهاجرت تحصیلی فرزندان و پیامدهای روانشناختی آن. پژوهشهای روانشناسی اجتماعی، 12(3)، 87–104.
16. محمدی، ف.، حسینی، س.، و احمدی، م. (1402). نقش معنای زندگی در بهزیستی روانشناختی والدین دارای آشیانه خالی. مجله روانشناسی سلامت، 11(4)، 201–218.
17. حسینی، س.، احمدی، م.، و رضایی، ع. (1402). تابآوری روانشناختی و سلامت روان سالمندان دارای آشیانه خالی. فصلنامه مطالعات سالمندی، 8(1)، 55–72.
18. کبیری، م.، نامداری، ک.، و عابدی، ع. (1402). اثربخشی درمان شناختی–رفتاری بر تابآوری روانشناختی سالمندان دارای سندرم آشیانه خالی. فصلنامه سالمندشناسی بالینی، 5(2)، 97–114.
19. رضایی، ع.، حسینی، س.، و احمدی، م. (1401). اثربخشی مداخلات رواناجتماعی گروهی بر کاهش احساس تنهایی سالمندان. فصلنامه روانشناسی کاربردی، 13(3)، 119–136.
20. ابراهیمی، م.، رضایی، ع.، و حسینی، س. (1400). اثربخشی آموزش روانشناسی وحدتمدار بر اضطراب زنان دارای آشیانه خالی. مجله مطالعات روانشناسی اسلامی، 6(2)، 65–82.
21. قاسمی، ن.، و مرادی، ح. (1398). نقش شبکههای اجتماعی در کاهش انزوای اجتماعی سالمندان. مجله علوم رفتاری، 10(1)، 41–58.
22. یوسفی، ر.، احمدی، م.، و حسینی، س. (1399). عوامل اجتماعی–فرهنگی مؤثر بر سازگاری سالمندان با آشیانه خالی. پژوهشهای رفاه اجتماعی، 15(2)، 73–90.
