طراحی چارچوب چندبُعدی ارزیابی بازارهای داده دیجیتال بر پایهی گسترش مدل STOF
Keywords:
بازارهای داده دیجیتال, مدلSTOF, فراترکیب کیفی, معماری دادهAbstract
این پژوهش با هدف طراحی و اعتبارسنجی یک چارچوب ارزیابی جامع برای بازارهای داده دیجیتال، مبتنی بر ترکیب مدل STOF با دو لایه میانبُر معماری داده و حکمرانی داده (STOF+2CC)، انجام شده است. روششناسی پژوهش شامل چهار فاز بود: (1) شناسایی شاخصها و مؤلفههای کلیدی از طریق مرور نظاممند ادبیات (PRISMA 2020)، فراترکیب کیفی و دلفی دومرحلهای؛ (2) وزندهی شاخصها با استفاده از تحلیل سلسلهمراتبی(AHP) و تعیین آستانههای پذیرش و بهبود؛ (3) تبدیل شاخصها به سنجههای عملیاتی با بهرهگیری از چارچوب SMARTو مقیاسگذاری ۰ تا ۱۰۰؛ و (4) آزمون عملی چارچوب بر روی ۱۴ پلتفرم داده محور جهانی، منطقهای و تخصصی. نتایج نشان داد؛ خروجی فازهای 1 تا ۳ به استخراج دوازده شاخص کلیدی (KSI) و سی سنجهی عملیاتی(KPI) انجامید؛ وزن نهایی ابعاد بهترتیب T=0.34، O=0.27، S=0.22، F=0.17 محاسبه شد. ارزیابی پایلوت نشان داد؛ چارچوب پیشنهادی قادر است تفاوتهای معنیدار میان پلتفرمها را در ابعاد فنی(معماری داده) و سازمانی(حکمرانی داده) از طریق سنجههای استاندارد آشکار کند و تصویری منسجم از نقاط قوت و شکافها برای تصمیمسازی فراهم آورد. این دستاورد، خلأ یک چارچوب سنجشپذیر و کاربردی را که ابعاد سرویس، فناوری، سازمان و مالی را در کنار لایههای افقی معماری و حکمرانی داده بهصورت یکپارچه پوشش دهد، پر میکند.
Downloads
References
1.
van de Ven, M., Abbas, A. E., Roosenboom-Kwee, Z., & de Reuver, M. (2021). Creating a taxonomy of business models for data marketplaces. In Proceedings of the 34th Bled
1 Data clean rooms)تحلیل مشتر بدون افشای داده خام(
2 Agentic AI )عام لهای خودکار که کارهای دادهای را انجام میدهند(
3 Policy-to-code )تبدیل سیاستهای حکمرانی به قواعد ماشینی با اجرای مستقیم سیستم(
eConference – Digital Support from Crisis to Progressive Change (pp. 313–325). University of Maribor Press.
2.
Abbas, A. E. (2021). Designing data governance mechanisms for data marketplace meta-platforms. In A. Pucihar, M. K. Borstnar, R. Bons, G. Ongena, & D. Vidmar (Eds.), Proceedings of the 34th Bled eConference – Digital Support from Crisis to Progressive Change (pp. 695–707). University of Maribor Press.
3.
Abbas, A. E., Ofe, H., Zuiderwijk-van Eijk, A., & de Reuver, M. (2022). Preparing future business data sharing via a meta-platform for data marketplaces: Exploring antecedents and consequences of data sovereignty. In Proceedings of the 35th Bled eConference – Digital Restructuring and Human (Re)Action (pp. 571–586). University of Maribor Press.
4.
Abbas, A. E., Agahari, W., Ofe, H., Zuiderwijk-van Eijk, A., & de Reuver, M. (2023). Toward sovereign data exchange through a meta-platform for data marketplaces: A preliminary evaluation of the perceived efficacy of control mechanisms. In A. Pucihar et al. (Eds.), Proceedings of the 36th Bled eConference – Digital Economy and Society: The Balancing Act for Digital Innovation in Times of Instability (pp. 285–300). University of Maribor Press.
5.
Abbas, A. E., van Velzen, T., Ofe, H., van de Kaa, G., Zuiderwijk-van Eijk, A., & de Reuver, M. (2024). Beyond control over data: Conceptualizing data sovereignty from a social contract perspective. Electronic Markets, 34(1), 1–21.
6.
Abbas, A. E. (2024). Designing and evaluating control mechanisms for sovereign data sharing through a meta-platform for data marketplaces (Doctoral dissertation, Delft University of Technology). TU Delft Repository.
7.
Abbas, A. E., Agahari, W., van de Ven, M., Zuiderwijk-van Eijk, A. M. G., & de Reuver, G. A. (2021). Business data sharing through data marketplaces: A systematic literature review. Proceedings of the 34th Bled eConference – Digital Support from Crisis to Progressive Change, 695–707. University of Maribor Press.
8.
Spiekermann, M. (2019). Data marketplaces: Trends and monetisation of data goods. Intereconomics, 54(4), 208–216.
9.
Jarke, M., Otto, B., & Ram, S. (2019). Data sovereignty and data space ecosystems. Business & Information Systems Engineering, 61(5), 549–550.
10.
Kairouz, P., McMahan, H. B., et al. (2021). Advances and open problems in federated learning. Foundations and Trends in Machine Learning, 14(1–2), 1–210.
11.
Otto, B., & Jarke, M. (2019). Designing a multi-sided data platform: Findings from the International Data Spaces case. Electronic Markets, 29(4), 561–580.
12.
Bernardo, B. M. V., Galdino, F. S., & Silva, A. R. L. (2024). Data governance & quality
management—Innovation and research trends: A systematic review. Innovation & Management Review.
13.
Acev, D., Sỹngjell, M., & Hellström, D. (2025). Systematic analysis of data governance frameworks and their application domains. Journal of Business Economics, 95, 1–25.
14.
Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., ... & Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71.
15.
Noblit, G. W., & Hare, R. D. (1988). Meta-ethnography: Synthesizing qualitative studies. SAGE Publications.
16.
Sandelowski, M., & Barroso, J. (2007). Handbook for synthesizing qualitative research. Springer Publishing Company.
17.
Jahnke, N., Jussen, I., Schoormann, T., & Möller, F. (2024). Designing Federated Data Marketplaces in Industrial Production: Findings from a Prototypical Implementation. In Wirtschaftsinformatik 2024 Proceedings (pp. 1–16).
18.
Wider, A., Verma, S., & Akhtar, A. (2023). Decentralized data governance as part of a data mesh platform: Concepts and approaches. arXiv.
