بی‌تفاوتی اجتماعی، محصول نظم نئولیبرالی: خوانشی انتقادی از بی‌تفاوتی میان نوجوانان

Abstract

بی‌تفاوتی اجتماعی در نوجوانان امروزه به‌عنوان یک چالش فزاینده سلامت روان در سطح جهانی مطرح است. با این حال، گفتمان غالب روان‌شناسی این پدیده را عمدتاً به‌عنوان یک نقص فردی یا اختلال روان‌پاتولوژیک تفسیر می‌کند و از دید عوامل ساختاری و ایدئولوژیک که آن را تولید می‌کنند، چشم‌پوشی می‌کند. این مقاله، با رویکردی انتقادی و بر پایه چارچوب روان‌شناسی انتقادی، به دنبال بازتعریف بی‌تفاوتی نوجوانان به مثابه یک پدیده سیستمی ناشی از ایدئولوژی نئولیبرالی است. با استفاده از یک مرور مفهومی-سیستماتیک مبتنی بر دستورالعمل‌های PRISMA 2020 و تحلیل تماتیک کیفی، 31 منبع کلیدی (شامل مطالعات تجربی و نظری از کشورهای غربی و ایران) مورد بررسی قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که بی‌تفاوتی نئولیبرال در نوجوانان سه‌بعدی است: در سطح ساختاری-اقتصادی، واکنشی منطقی به نابرابری و رقابت است؛ در سطح روان‌شناختی-اجتماعی، استراتژی بقایی در برابر خشونت یک سیستم رقابتی است که همدلی را مجازات می‌کند؛ و در سطح سیاسی-مقاومتی، عملی هوشمندانه برای حفظ انسانیت در برابر منطق بازار است. این تحلیل، بی‌تفاوتی را از حوزه پاتولوژی خارج کرده و آن را به حوزه اخلاق و مقاومت منتقل می‌کند. نتیجه‌گیری این است که مقابله با بی‌تفاوتی نیازمند فراتر رفتن از مداخلات فردی و طراحی سیاست‌هایی است که بر بازسازی روابط انسانی غیربازاری، از طریق پداگوژی انتقادی، حمایت اجتماعی و تقویت ارزش‌های جمع‌گرای اصیل، تمرکز داشته باشد. این چارچوب، نه تنها برای جوامع غربی، بلکه به‌ویژه برای بافت ایرانی که در آن، تنش میان سنت‌های جمع‌گرای فرهنگی و فشارهای نئولیبرالی روزافزون است، امیدبخش است.